Page images
PDF
EPUB

dikke lugt van de laagere Gewesten heen gaan. Indien de Lugt haare Hette ontving van 's Aardryks oppervlakte, dan moesten die Landen, welke de grootste hoeveelheid van Zonneschyn hebben, de warmste weezen. De GrootBrittannische Eilanden zyn negen maanden van 't jaar als met wolken omgeeven; en nogthans is onze Lugtsgesteltenisse zagter dan die der Gewesten, op gelyke breedte aan het Vasteland, waar de Hemel doorgaans helder is. De hoog liggende Stad Quito, aan een helschynende Zon blootgesteld, geniet eene gemaatigde Lugtsgesteltenisse; terwyl de Peruviaansche Vlakten, bedekt met dikke wolken, door Hette verschroeijen.

Moest men de redekaveling van Euler toestemmen, wy zouden besluiten , dat de toppen der Bergen warmer waren dan derzelver voetstukken. Te zeggen, dat de Lugt, zeer veel verdund , niet vatbaar is voor Hette, is eene zeer vreemde stelling ; dewyl wy geene zelfstandigheid kennen, of dezelve is voor verhitting vatbaar. Daarenboven kan men eene kunstkoude verwekken, die zwaarder is dan die heerscht in de hoogere Gewesten des Dampkrings.

Wy moeten, ter opheldering van dit Verschynzel, tot andere beginzels onze toevlugt neemen.

Het is onverschillig , welk gedeelte van de Lugt het eerst de Hette ontvangt ; het uitwerkzel hangt geheel en al af van den aart der verdeeling van dezelve. Indien de Dampkring overal van eene gelyke digtheid ware, de Hette zou dan op alle Hoogten desgelyks dezelfde zyn. Maar , dewyl de digtheid verandert naar de hoogte, wordt de verdeeling der Hette aangedaan door die omstandigheid, en volgt zekere daaraan beantwoordende Wet. 't Is hier de plaats niet om de beginzels te ontvouwen, op welke deeze Theorie gegrond is. Ik vergenoeg my met de opgave van de volgende Tafel der vermindering van Hette op ver. schillende hoogten.

Hoogte in Voeten. Vermindering van Hette, in Graaden van FAHRENHEIT.

3,000 6,000

120 9,000

241 12,000

38 15,000

53

684 18,000

86 21,00

971

De

De vermindering der Hette, in de opklimming, is niet voltlagen zo groot in uitgebreide Landschappen; want de gemeenschap tusschen de yldere en digtere deelen des Dampkrings is, in dit geval, noodwendig langzaam ; en de Hette, welke voornaamlyk op de opperylakte gevormd wordt, wordt alleen gedeeltlyk verstrooid.

Het is een algemeen misbegrip, te veronderstellen, dat dezelfde Hette, op eene zekere diepte, in elk gedeelte van den Aardbol plaats heeft. De waarheid der zaake is, dat de Hette, oorspronglyk van de zon ontleend , zeer traaglyk medegedeeld wordt aan de stoffe beneden de oppervlakte, die derhalven de veranderingen der Jaarsai. foenen niet gevoelt , maar de gemiddelde gesteldheid van lugtstreeke veele eeuwen behoudt. Van hier de nutheid om de Hette der Bronnen te onderzoeken, welke dezelfde is met de zelfstandigheden, door welke zy heen vloeijen.

De volgende Tafel stelt voor oogen de gemiddelde Hette van Plaatzen, waterpas met de Zee, berekend door den beroemden Sterrekundige, den Hoogleeraar MEYER, voor elke vyf Graaden Breedte. Breedte.

Gemiddelde Hette.

840 5

83 IO

82 15

78 25

741 30

71 35

67 40

625

[ocr errors]

80

58 531

50

60

49 45 41,1

351

331 321 32

80 85 90 Door deeze Tafel met de voorgaande te vergelyken, valt het gemaklyk, voor eenige Breedte te ontdekken de hoogte der Lyn van Bevriezing; of waar de gemiddelde Gesteldheid der Lugt 32° is. E 3

Vero

VERSCHEIDE WEETENSWAARDIGE BYZONDERHEDEN,
BETREFFENDE DE GEWOONTEN EN ZEDEN DER
NOOR DER INDIAANEN, AAN DE OEVERS VAN
HUDSON'S BAAY. Getrokken uit Mr. HEAR-
NE's Journey from Prince of Wales' Fort,
on Hudson's Bay, to the Northern

Ocean.

BY

de Noorder Indiaanen is het de gewoonte, onder de Mannen, van te worstelen, om eene Vrouwe, op welke zy den zin gezet hebben; en, in gevolge hier van, gaat de sterkste Party altoos met den prys stryken. Een zwak Man, of hy moet een by uititek goed Jaager', en wel bemind zyn, wordt het zelden veroorlofd eene Vrouw te houden die een sterker Man zyner opmerkinge waardig keurt; want, op een lyd wanneer de Vrouwen van deeze sterke Worstelaars zwaar belaaden zyn', met Pelteryen of Leevensmiddelen, maaken zy geené zwaarigheid om eens anderen Mans Vrouwe van diens zyde af te rukken, en haar een gedeelte van zyn last te doen draagen.

Deeze gewoonte grypt stand by alle hunne Stammen, en brengt een sterken geest van nayver onder de Jongelingen te wege, die, van hunne kindschheid af, alle gelegenheden waarneemen, om hunne kragten te beproeven, en hunne bedreevenheid in 't worstelen te betoonen. Deeze kunst stelt hụn in staat om hun Eigendom te beschermen, en wel byzonder hunne Wyven te vryen van de hand deezer geweldige Rooveren ; eenigen van welken bykans geheel bestaan door het geen hun aanstaat van de zwakkere partyen te ontweldigen , zonder immer eenige wedergave te doen. In de daad, het wordt voor een betoon van groote edelmoedigheid gehouden, indien zy zich vernederen, eenige, hoe ongelyke vergoeding ook, te schenken ; terwyl, over 't algemeen, mishandeling en bespotting de eenige vergelding is voor het geledene verlies.

De wyze, op welke zy de Vrouwen en andere Bezittingen anderen ontweldigen, mag naauwlyks den naam van vegten draagen, schoon zulks het voorkomen hebbe van de grootste beestagtigheid. Ik weet niet dat iemand ooit verminkt werd in deeze ontmoetingen. Het geheel

be.

[ocr errors]

bedryf bestaat in elkander by hét hoofdhair te vatten; zelden komt het tot llaan. Het is niet vreemd, dat iemand hunner, vóór het gevegt begint, zyn hair affnydt en zyne ooren vetsmeert. Dit geschiedt egter in 't geheim, en het levert zomtyds een belachlyk vertoon op, als men ziet, dat een deezer Partyen met een verwaaten houding te voorschyn treedt, en roept: „ Waar is hy? Waarom komt hy niet buiten ?” terwyl de ander te voorschyn komt met een kaal geschooren kruin en vetbesmeerde ooren, op zyn party aanvalt, hem by de hairen grypt, en, schoon misschien een veel sterker Man, welhaast op den grond smyt, dewyl de ander geen vat aan hem vindt, Het gebeurt egter, by die gelegenheden, niet zelden , dat elk der Partyen Spions hebbe, die op de beweegingen agt geeven, 't geen hun op een gelyker voet in 't Itrydperk doet treeden. By gebrek van hair, om daar în party te vatten, grypen zy elkander om den middel, met wyd. uitgestrekte beenen, en beproeven hunne sterkte, door te zien, wie eerst den anderen onder den voet kan hel. pen.

Ter gelegenheid dier Worstelpartyen tragten de Om. standers nooit zich in het vegten te mengen. Zelfs de eene Broeder biedt den anderen geenen bystand; of het moet zyn met raadgeeving , welke, daar dit altoos openlyk in ’t veld, geduurende het vegten, geschiedt, gezegd mag worden voor beide de Partyen even goed te zyn. Het gebeurt zomtyds, dat een deezer Worftelaaren den ander in sterkte overtreft; en, indien eene Vrouw aanleiding tot dit worstelen gegeeven hebbe, is de zwakste veelal onwillig om haar over te geeven, niettegenstaande hy geheel overmand zy. In dit geval zyn de bloedverwanten, vrienden en andere omstanders, zomtyds gereed om den zwaksten, in het stryden, te raaden en te beweegen om de zaak op te geeven"; ten einde hy, door het voortzetten des stryds, niet beschadigd of verminkt worde, zonder eenige de minste waarschynlykheid van in staat te zullen weezen tot bescherming van het voorwerp, ten welks dienste hy zich afslooft.

Ik merkte op, dat zeer weinigen van dit Volk te on. vrede waren met de Vrouwen hun ten deele gevallen ; want, wanneer een vry groot getal hunner byeen was, liep 'er zelden een dag voorby, of men zag eenige aanstalte tot geschillen van deezen aart. Dikwyls was het voor my zeer onaangenaam te zien , dat het voorwerp des ge

schils

[ocr errors]
[ocr errors][ocr errors]

schils in een lydlyk ftilzwygen nederzat, haar lot af. wagtende , terwyl haar Egtgenoot en diens Mededinger met elkander om den prys der overwinning streeden. Ik werd, in de daad, te meermaalen niet alleen met medelyden aangedaan over deeze arme Nachtoffers, maar met de grootste verontwaardiging, wanneer ik zag dat zy gewonnen wierden door een Man, by haar doodlyk gehaat. By deeze gelegenheden was haar smerte, en wederzin om den nieuwen Heer en Meester te volgen, zo groot, dat de zaak in de beestagtigste onbeschoftheid eindigde; want in het worstelen zag ik te meermaalen de arme Dogters geheel naakt geplukt, en met geweld na haare nieuwe wooningen gesleept. - Op andere tyden was het aartig genoeg om te zien dat eene ten deezen lande bevallige jon. ge Dogter weggevoerd werd van een Man die haar niet aanstondt; met een traan in 't eene en een vinger op het andere oog: want gewoonte, of kiesheid, indien gy zo wilt, hadt haar geleerd een weinig te veinzen , hoe zeer de staatsverwisseling haar ook mogt behaagen. In dit berigt heb ik den naam van jonge Dogters aan de Vrouwen ge. geeven, als daar aan meest voegende: dewyl de voor wer. pen van dusdanige twisten, doorgaans, jonge Vrouwen zyn, en zonder eenige Familie: weinige lieden bekreun. den zich om voor anderer lieden kinderen zich in de bres te stellen; dit valt llegts in zeer weinige gevallen voor.

Eenige hunner oude lieden, die een naam bekomen hebben van wegen hunne veronderstelde bekwaamheid om bezweeringen te doen, hebben grooten invloed om het gemeen te wederhouden van het pleegen dier ongeregeldhe. den; maar de menschliefde deezer Wyzen strekt zich zel. den wyder uit dan tot hunne eigene Familien. Tot der zelver verdediginge zullen zy al hun invloed te werk stellen; doch, wanneer hunne eigene Bloedverwanten zich aan het zelfde misdryf schuldig maaken , stellen zy zich zelden tusschenbeiden. Dat partydig gedrag verwekt eenige heimlyke en ook openbaare vyandschappen; doch de meesten hunner nabuuren worden afgeschrikt door vreeze of bygeloof, om hunne wraak uit te oefenen, en zelfs oneerbiedig van hun te spreeken, of het moet agter hun rug zyn; een misdryf, waar aan elk Indiaan in dit Land, zonder uitzondering, zich schuldig maakt.

Niettegenstaande de Noorder Indiaanen zo hebziek zyn, ¢ zo weinig ontzags betoonen voor byzonderen Eigen

dom,

[ocr errors]
« EelmineJätka »