Page images
PDF
EPUB

4

Zonnestraalen daar op een kragtiger werkenden invloed, en Hette is 'er het onmiddelyk gevolg van.

Maar de dampen ryzen tot geene groote hoogte op; op de hoogte van 24,000 Voeten, en hooger, is de Lugt zo fyn en zo zuiver, dat ze geheel doorschynend mag heeten; en te deezer oorzaake kan de Zon 'er geen onmiddelyke uitwerking op baaren. Deeze Lugt is desgelyks al ie verre verwyderd van aardsche Lichaamen , om van dezelve cenige mededeeling van Hette te ontvangen; zy werkt alleen op de digt by liggende.

Hier uit zult gy gereedlyk begrypen , dat de Straalen der Zonne geene uitwerking kunnen baaren in Lugtgewesten verre boven 's Aardryks Oppervlakte verheven ; als mede dat dezelfde Graad van Koude altoos en algemeen moet heerschen in zulke streeken; naardemaal de Zon 'er geen invloed heeft, en de Hette der aardsche lichaamen zo verre niet kan medegedeeld worden. Dit is bykans het geval op de toppen van zeer hooge Bergen, waar het altoos veel kouder is dan op vlakten en in valeien (*),

De Stad Quito, in Peru, ligt bykans onder de Evennagtslyn; en vormden wy ons oordeel uit de ligging dier Stad op de Globe, wy zouden daar uit opmaaken, dat dezelve geplaagd werd met eene ondraaglyke Hette; de Lugtsgeiteltenisse is 'er nogthans zeer gemaatigd, en verschile weinig van die te Parys. Quito ligt op eene groote hoogte boven de weezenlyke Oppervlakte der Aarde. Van den Zeeoever na die Stad gaande, klimt men verscheide dagen agter den anderen opwaards. Die Stad is, derhalven, gebouwd op eene hoogte gelyk aan die onzer hoogste

Ber

[ocr errors][merged small]

*) 'Er zyn, nogthans, Wolken boven deeze Bergen, en by kans in eene zo groote hoeveelheid als boven de vlakten ; dit, blykt onbetwistbaar uit de Sneeuw, die de hoogstverhevene Bergtoppen bedekt. Weinige Natuuronderzoekers, of zy von. den zich, by huone naspeuringen op hooge Bergen , door Wolken verrast. De Hetie, welke gevoeld wordt, wanneer zich zulke Wolken vormen, moet bykans geheel en al toegeschreeven worden aan de doorlaating des Waters, 'c welk in de lugt ontbonden was, onder de gedaante van eene elastieke Vloei. stoffe, tot een vloeibaaren staat. De Heire der Zonnestraalen, door de Wolk onderschept , kan geene verandering te wege brengen in de lugtsgesteltenisse bepeden; als ware dezelve van deu grond te rug gekaatst.

Bergen, schoon omringd door andere nog veel hooger, onder den naam van de Cordeliers bekend.

Deeze laatstgemelde omstandigheid zou eene reden opgeeven, om te, denken , dat de Lugt aldaar zo heet moest weezen als aan de Oppervlakte der Aarde , dewyl dezelve zich aan alle kanten met donkere lichaamen omzet vindt, op welke Lichaamen de Zonnestraalen vallen. De tegenwerping is gegrond ; en 'er kan geene oplossing van gegeeven worden dan deeze : dat de Lugt te Quito, zeer hoog zynde, ook veel fynder moet weezen, en min zwaarte hebben dan by ons; en de Barometer, die altoos veel laager staat, bewyst zulks onbetwistbaar.

Lugt van zodanig eene hoedanigheid is niet zo vatbaar voor Hette als gewoone Lugt ; dewyl dezelve minder Dampen en andere deelen, die doorgaans in den Dampkring zich onthouden, in zich bevat; en wy weeten, by ondervinding, dat de lugt, daar mede belaaden, in evenredigheid vatbaar is voor Hette.

Kortlyk moet ik hier nog byvoegen een ander Ver. schynzel, niet min verbaazend. In zeer diepe Putten , en nog laager, indien het mogelyk was nog dieper te daalen, heeft dezelfde maate van Hette altoos en algemeen plaats, en bykans om dezelfde 'reden. Naardemaal de Zonnestraalen alleen haare kragt oefenen op de Oppervlakte der Aarde , en de Hette, welke zy aldaar verwekken, op- en nederwaards mededeelen, is de uitwerking, op groote diepten, bykans onmerkbaar.

Op deeze Stellingen des Heeren EULER vinden wy aangemerkt, dat de reden, door hem aangevoerd voor de Koude in de hoogere Gewesten des Dampkrings , zeer aanneemlyk schynt; doch geene strikte proeve kan doorstaan. Het Licht wordt zeer verzwakt in den doorgang door den Dampkring, en de medegedeelde Hette is, in elk geval, geëvenredigd aan de hoeveelheid van het ingedron. kene. Het blykt uit eenige vernuftige Proeven, door den Heere BOUGER genomen, dat wy alleen vier vyfde van de straalen eener rechtstandig fchynende Zonne ontvangen; en wanneer dat Hemellicht den gezigteinder nadert, is de hoeveelheid des lichts, 't welk de Oppervlakte der Aarde raakt, veel kleinder. Dus is dezelve op de hoogte van 20 Gr. een half; op die van to Gr: een derde; op die van 5 Gr. een achtste. Te deezer oorzaake zyn de Zonnestraalen allersterkst op de toppen van hooge Bergen; want zy ondergaan de grootste vermindering als zy door de

dikke lugt van de laagere Gewesten heen gaan. Indien de Lugt haare Hette ontving van 's Aardryks oppervlakte, dan moesten die Landen, welke de grootste hoeveelheid van Zonneschyn hebben, de warmste weezen. De GrootBrittannische Eilanden zyn negen maanden van 't jaar als met wolken omgeeven; en nogthans is onze Lugtsgesteltenisse zagter dan die der Gewesten, op gelyke breedte aan het Vasteland, waar de Hemel doorgaans helder is. De hoog liggende Stad Quito, aan een helfchynende Zon blootgesteld, geniet eene gemaatigde Lugtsgesteltenisse; terwyl de Peruviaansche Vlakten, bedekt met dikke wolken, door Hette verschroeijen.

Moest men de redekaveling van EULER toestemmen, wy zouden besluiten , dat de toppen der Bergen warmer waren dan derzelver voetstukken. Te zeggen, dat de Lugt, zeer veel verdund , niet vatbaar is voor Hette, is eene zeer vreemde stelling ; dewyl wy.geene zelfstandigheid kennen, of dezelve is voor verhitting vatbaar. Daarenboven kan men eene kunstkoude verwekken, die zwaarder is dan die heerscht in de hoogere Gewesten des Dampkrings.

Wy moeten, ter opheldering van dit Verschynzel, tot andere beginzels onze toevlugt neemen.

Het is onverschillig , welk gedeelte van de Lugt het eerst de Hette ontvangt ; het uitwerkzel hangt geheel en al af van den aart der verdeeling van dezelve. Indien de Dampkring overal van eene gelyke digtheid ware, de Hette zou dan op alle Hoogten desgelyks dezelfde zyn. Maar , dewyl de digtheid verandert naar de hoogte, wordt de verdeeling der Hette aangedaan door die omstandigheid, en volgt zekere daaraan beantwoordende Wet. 't Is hier de plaats niet om de beginzels te ontvouwen, op welke deeze Theorie gegrond is. Ik vergenoeg my met de opgave van de volgende Tafel der vermindering van Hette op ver. schillende hoogten.

Hoogte in Voeten. Vermindering van Hette, in Graaden van FAHRENHEIT. 3,000

120 6,000

241 9,000

38 12,000

53 15,000

684 18,000

861 21,00

971

De

De vermindering der Hette, in de opklimming, is niet voltlagen zo groot in uitgebreide Landschappen; want de gemeenschap tusschen de yldere en digtere deelen des Dampkrings is, in dit geval, noodwendig langzaam ; en de Hette, welke voornaamlyk op de opperylakte gevormd wordt, wordt alleen gedeeltlyk verstrooid.

Het is een algemeen misbegrip, te veronderstellen, dat dezelfde Hette, op eene zekere diepte, in elk gedeelte van den Aardbol plaats heeft. De waarheid der zaake is, dat de Hette, oorspronglyk van de zon ontleend , zeer traaglyk medegedeeld wordt aan de stoffe beneden de oppervlakte, die derhalven de veranderingen der Jaarsai. foenen niet gevoelt , maar de gemiddelde gesteldheid van lugtstreeke veele eeuwen behoudt. Van hier de nutheid om de Hette der Bronnen te onderzoeken, welke dezelfde is met de zelfstandigheden, door welke zy heen vloeijen.

De volgende Tafel stelt voor oogen de gemiddelde Hette van Plaatzen, waterpas met de Zee, berekend door den beroemden Sterrekundige, den Hoogleeraar MEYER, voor elke vyf Graaden Breedte. Breedte.

Gemiddelde Hette.

840 5

83 IO

82 15

78 25

741 30

71 35

67 40

625

[ocr errors]

80

20

58 531

50

60

[blocks in formation]

351

331 321 32

80 85 90 Door deeze Tafel met de voorgaande te vergelyken, valt het gemaklyk, voor eenige Breedte te ontdekken de hoogte der Lyn van Bevriezing; of waar de gemiddelde Gesteldheid der Lugt 32° is. E 3

Vero

VERSCHEIDE WEETENSWAARDIGE BYZONDERHEDEN,
BETREFFENDE DE GEWOONTEN EN ZEDEN DER
"NOORDER INDIAANEN, AAN DE OEVERS VAN
HUDSON'S BAAY. Getrokken uit Mr. HEAR-
Ne's Journey from Prince of Wales' Fort,
on Hudson's Bay, to the Northern

Ocean.

[ocr errors]

B
y de Noorder Indiaanen is het de gewoonte, onder de

Mannen, van te worstelen, om eene Vrouwe, op welke zy den zin gezet hebben; en, in gevolge hier van', gaat de sterkste Party altoos met den prys stryken. Een zwak Man, of hy moet een by uititek goed Jaager', en wel bemind zyn, wordt het zelden veroorlofd eene Vrouw te houden die een sterker Man zyner opmerkinge waardig keurt; want, op een tyd wanneer de Vrouwen van deze sterke Worstelaars zwaar belaaden zyn', met Pelteryen of Leevensmiddelen , maaken zy geené zwaarigheid om eens anderen Mans Vrouwe van diens zyde af te rukken, en haar een gedeelte van zyn last te doen draagen.

Deeze gewoonte grypt stand by alle huņne Stammen, en brengt een sterken geest van nayver onder de Jongelingen te wege, die, van hunne kindschheid af, 'alle gelegenheden waarneemen, om hunne kragten te beproeven, en hunne bedreevenheid in 't worstelen te betoonen. Deeze kunst stelt hun in staat om hun Eigendom te beschermen, en wel byzonder hunne Wyven te vryen van de hand deezer geweldige Rooveren ; eenigen van welken bykans geheel bestaan door het geen hun aanstaat van de zwakkere partyen te ontweldigen, zonder immer eenige wedergave te doen. 'In de daad, het wordt voor een betoon van groote edelmoedigheid gehouden, indien zy zich vernederen, eenige, hoe ongelyke vergoeding ook, te schenken ; terwyl, over 't algemeen , mishandeling en bespotting de eenige vergelding is voor het geledene verlies.

De wyze, op welke zy de Vrouwen en andere Bezit. tingen anderen ontweldigen, mag naauwlyks den naam van vegten draagen, schoon zulks het voorkomen hebbe van de grootste beestagtigheid. Ik weet niet dat iemand ooit verminkt werd in deeze ontmoetingen. Het geheel

be.

[ocr errors][ocr errors][merged small]
« EelmineJätka »